Nadwaga i otyłość ważną przyczyną powstawania nowotworów. Jak schudnąć?

Nawet 8 proc. wszystkich przypadków nowotworów może być bezpośrednią konsekwencją otyłości. Dotyczy to zwłaszcza chłoniaka oraz raka: piersi, jelita grubego, endometrium, nerek, przełyku, a także wątroby. Dodatkowo nadmierna masa ciała może wprost przyczyniać się do większego o 17 proc. ryzyka śmierci z powodu nowotworu. Liczby niestety nie kłamią, choć w przypadku choroby, jaką jest rak, wolelibyśmy, by było inaczej. W jaki sposób nadmierna ilość tkanki tłuszczowej może prowadzić do rozwoju nowotworu u człowieka? Jak poradzić sobie z nadwagą oraz otyłością?

Mechanizm „otyłość–rak”

W jednej z prac naukowych podejmujących temat wpływu nadwagi i otyłości na potencjalny rozwój nowotworu możemy przeczytać, że „nadmierna masa ciała jest uważana za drugi po paleniu tytoniu czynnik ryzyka rozwoju określonych nowotworów”. Zatem ryzyko wynikające ze zbyt dużego udziału tkanki tłuszczowej w organizmie jest niebywale wysokie. Dlaczego tłuszcz, naturalny element ciała człowieka i przecież potrzebny nam do życia, jeśli mamy go w nadmiarze, może przyczyniać się do rozwoju raka?

Odpowiada za to kilka mechanizmów, przyjrzyjmy się tym najważniejszym.

• Tkanka tłuszczowa wpływa na intensyfikację produkcji estrogenów – żeńskich hormonów płciowych. Nadmiar estrogenów we krwi z kolei jest istotnym czynnikiem ryzyka rozwoju nowotworów typowo kobiecych – piersi, jajników, endometrium (ale nie tylko).
• Osoby z nadwagą i otyłością bardzo często cechują się podwyższonym stężeniem insuliny we krwi (hiperinsulinemią), a także współwystępującą insulinoopornością oraz nadprodukcją tzw. czynnika IGF-1 (insulinopodobnego czynnika wzrostu). Taki stan rzeczy predysponuje po pierwsze do rozwoju cukrzycy typu 2 (która sama w sobie jest czynnikiem ryzyka zachorowania na raka), a po drugie – zwiększa ogólne ryzyko wystąpienia nowotworów, w tym: jelita grubego, nerek, prostaty i innych.
• Komórki tłuszczowe mają zdolność do produkcji związków zwanych adipokinami, do których należy między innymi leptyna. Mogą one wpływać w różnoraki sposób na wzrost i rozwój komórek organizmu. U osób otyłych często mamy do czynienia z nadmiarem leptyny i zjawiskiem leptynooporności. co może zwiększać ryzyko niekontrolowanego wzrostu także komórek nowotworowych.
• Tkanka tłuszczowa wzmaga produkcję cytokin prozapalnych, prowadząc do rozwoju przewlekłego (chronicznego) stanu zapalnego w organizmie oraz do jego intensyfikacji. Tymczasem literatura naukowa pokazuje, że utrzymujący się stan zapalny sprzyja rozwojowi komórek nowotworowych, zwiększa ich przeżywalność oraz ryzyko przerzutów. Jednym słowem – zapalenie to swego rodzaju „paliwo” dla raka!
• Nadmiar tłuszczu w organizmie prowadzi do zaburzenia równowagi między ilością antyoksydantów i prooksydantów, czyli powoduje stres oksydacyjny. A ten jest głównym czynnikiem powodującym uszkodzenia naszego DNA w komórkach. To z kolei jeden z podstawowych „stymulantów” rozwoju raka.
• Wskutek wspomnianego wyżej przewlekłego stanu zapalnego, może dojść do zaburzenia równowagi mikrobiomu jelitowego. To kolejny czynnik ryzyka rozwoju raka, choć na pewno nie ostatni oraz nie najmniej istotny.

Jak widać, nadmierna ilość tkanki tłuszczowej w organizmie może realnie wpływać na rozwój nowotworu. Tymczasem szacuje się, że na świecie nawet 4 osoby na 10 borykają się z nadwagą lub otyłością. Osoby otyłe charakteryzują się nawet kilkukrotnie wyższym ryzykiem zachorowania na raka od osób, których masa ciała jest w normie. Przykładowo, ludzie cierpiący na otyłość mają:

• nawet 7-krotnie wyższe ryzyko zachorowania na raka endometrium,
• 2-krotnie wyższe ryzyko zachorowania na raka wątroby, żołądka czy nerek,
• około 1,5 raza wyższe ryzyko zachorowania na nowotwory trzustki, jelita grubego, woreczka żółciowego.

Jak zbadać, czy jestem otyły?

Najprostszym, domowym sposobem na sprawdzenie, czy nasza masa ciała jest prawidłowa czy nie, jest obliczenie wartości wskaźnika BMI (Body Mass Index). Aby to zrobić, potrzebujemy jedynie podzielić swoją aktualną masę ciała przez swój wzrost podniesiony do kwadratu. Przykładowo dla kobiety ważącej 50 kg i mającej 161 cm wzrostu obliczenia będą wyglądać następująco:

BMI = 50 kg / (1,61 m × 1,61 m) = 19,29

Co oznacza taki wynik? Powyższa wartość mówi o prawidłowej masie ciała, zaś ogólna interpretacja wyniku wskaźnika BMI jest następująca:

Poniżej 18,5 – niedowaga,

18,5–24,99 – prawidłowa masa ciała,

25,0–29,99 – nadwaga,

30,0–34,99 – otyłość I stopnia,

35,0–39,99 – otyłość II stopnia,

powyżej 40,0 – otyłość III stopnia („otyłość olbrzymia”).

Zatem w każdym przypadku, gdy nasza wartość wskaźnika BMI wynosi co najmniej 25,0, należy rozważyć redukcję masy ciała. A jak schudnąć?

Podstawowe zasady odchudzania

Autorzy w licznych badaniach naukowych potwierdzili, że świadome odchudzanie się (a nie niezdrowa utrata masy ciała związana np. z postępowaniem choroby nowotworowej) koreluje ze zmniejszeniem ryzyka rozwoju raka (w tym raka endometrium, piersi, prostaty). Co więcej, wielu z nich podkreśla, że redukcja masy ciała powinna obejmować co najmniej 5 proc. wyjściowej masy. A zatem, co przede wszystkim zrobić, by zdrowo się odchudzić? Oto kilka najważniejszych zasad.

• Wprowadź deficyt energetyczny na podstawie obliczonego swojego zapotrzebowania kalorycznego (od całkowitej przemiany materii odejmij 300–500 kcal).
• Nie doprowadzaj do odwodnienia, pij dużo płynów.
• Do picia wybieraj wodę lub niesłodzone napoje (np. herbatę, kawę, zioła) zamiast soków, napojów słodzonych (w tym słodzonej kawy i herbaty).
• Unikaj alkoholu.
• Częściej samodzielnie przygotowuj posiłki, zamiast stołowania się poza domem.
• Trzymaj się zasad zdrowego odchudzania tak w ciągu tygodnia „roboczego”, jak i w weekendy.
• Spożywaj umiarkowaną ilość soli poprzez ograniczenie produktów wysoko przetworzonych.
• Znacznie ogranicz lub wyeliminuj „puste kalorie”, np. słodycze, czekolady, lody, żelki, napoje energetyczne i tym podobne. Najlepiej też zrezygnować z wszelkich fast foodów.
• Uwzględniaj w diecie sporo produktów bogatych w błonnik – pełnoziarnistych produktów zbożowych, warzyw.
• Wprowadź warzywa lub owoce do każdego posiłku, z zastrzeżeniem, że częściej będziesz wybierać warzywa, aniżeli owoce.
• Wprowadź do codziennego grafiku przynajmniej 30 minut aktywności fizycznej (nawet w postaci żwawego spaceru).
• Zadbaj o swój odpoczynek, w tym o ilość i higienę snu.

Literatura 1. https://www.cancer.gov/about-cancer/causes-prevention/risk/obesity/obesity-fact-sheet (data dostępu: 26.10.2023 r.). 2. Pati S., Irfan W., Jameel A., Ahmed S., Shahid R.K., Obesity and Cancer: A Current Overview of Epidemiology, Pathogenesis, Outcomes, and Management, „Cancers (Basel)” 2023, Jan 12; 15 (2): 485. 3. Avgerinos KI, Spyrou N, Mantzoros CS, Dalamaga M. Obesity and cancer risk: Emerging biological mechanisms and perspectives. Metabolism. 2019 Mar;92:121-135. 4. Turnbaugh PJ, Ley RE, Mahowald MA, Magrini V, Mardis ER, Gordon JI. An obesity-associated gut microbiome with increased capacity for energy harvest. Nature. 2006 Dec 21;444(7122):1027-31. 5. Krupa-Kotara K, Dakowska D. Impact of obesity on risk of cancer. Cent Eur J Public Health. 2021 Mar;29(1):38-44. 6. Naaman SC, Shen S, Zeytinoglu M, Iyengar NM. Obesity and Breast Cancer Risk: The Oncogenic Implications of Metabolic Dysregulation. J Clin Endocrinol Metab. 2022 Jul 14;107(8):2154-2166